ప్రారభ్యతే న ఖలు విఘ్నభయేన నీచైః ।
ప్రారభ్య విఘ్నవిహతా విరమంతి మధ్యాః ।
విఘ్నైః పునః పునరపి ప్రతిహన్యమానాః
ప్రారభ్య చోత్తమజనాః న పరిత్యజంతి

భర్తృహరి నీతి శతకంలోని ఈ శ్లోకం సృష్టిలోని వైవిధ్యభరితమైన జీవన విధానాలను, మానవ జీవితంలో కర్మ మరియు ఆర్థిక స్థితిగతుల ప్రాముఖ్యతను అత్యంత దార్శనికతతో ఆవిష్కరిస్తుంది. సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు ఈ జగత్తులోని ప్రతి ప్రాణికి ఒక ప్రత్యేకమైన జీవన వృత్తిని, మార్గాన్ని ముందే నిర్ణయించాడనే పరమ సత్యాన్ని ఈ సుభాషితం మనకు బోధిస్తుంది. ప్రకృతిలోని సహజ సిద్ధమైన అంశాలను ఉదాహరణలుగా తీసుకుంటూ, మానవుడు తన ఉనికిని చాటుకోవడానికి పడే శ్రమను, దానికి ప్రతిఫలంగా లభించే సామాజిక గౌరవాన్ని ఇక్కడ లోతుగా విశ్లేషించవచ్చు. బ్రహ్మ ప్రతి జీవికి ఒక జీవనాధారాన్ని కల్పించాడు. అడవిలో సంచరించే సర్పాలు కేవలం గాలిని భక్షించి జీవిస్తాయి, పశువులు అడవిలో లభించే పచ్చికను మేసి సంతృప్తి చెందుతాయి. వాటి జీవనానికి ఎటువంటి క్లిష్టమైన ప్రణాళికలు లేదా మేధోపరమైన శ్రమ అవసరం లేదు. అవి ప్రకృతి ఒడిలో సహజంగా లభించే వనరులతోనే తమ వృత్తిని నిరంతరం సాగిస్తాయి. అలాగే, వృక్షాలు పుష్పాల బరువుతో వంగి ఉండి, తమ సౌందర్యాన్ని మరియు ఫలాలను లోకానికి పంచుతూ ధన్యత్వాన్ని పొందుతున్నాయి. తామర పువ్వులు నీటిపై ఉంటూ సూర్యరశ్మితో వికసిస్తూ తమ ఉనికిని చాటుకుంటాయి. వీటన్నింటికీ విధి ఎటువంటి ఆందోళన లేని, సరళమైన జీవన వృత్తిని ప్రసాదించాడు.

అయితే మానవ జీవితం వీటికంటే ఎంతో భిన్నమైనది. మనిషి కేవలం ప్రకృతి ఇచ్చే వనరులతోనే తృప్తి చెందలేడు. అతనికి అనంతమైన తెలివితేటలు, విచక్షణ జ్ఞానం, శ్రమించే అద్భుత శక్తి ఉన్నాయి. ఈ సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి, సమాజంలో గౌరవప్రదంగా జీవించడానికి మనిషికి సంపద అత్యంత ఆవశ్యకం. భర్తృహరి అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ లోకంలో ధనవంతుడినే కులవంతుడని, పండితుడని, శ్రుతవంతుడని, గుణజ్ఞుడని పిలుస్తారు. అంటే, ఒక వ్యక్తి దగ్గర ఎన్ని సద్గుణాలు ఉన్నప్పటికీ, అతడు ఆర్థికంగా వెనుకబడి ఉంటే సమాజం అతడిని గుర్తించదు. అందుకే మానవుడు తన మేధో కౌశల్యాన్ని ఉపయోగించి ధనార్జన చేయవలసి ఉంటుంది. ఈ శ్లోకంలో 'ధన్యాః' అనే పదం ఒక గొప్ప అంతరార్థాన్ని కలిగి ఉంది. పుష్పాల బరువుతో వంగిన చెట్లు ఏ విధంగా అయితే ఇతరులకు నీడను, సుగంధాన్ని ఇస్తూ ధన్యతను పొందుతున్నాయో, మనిషి కూడా తాను కష్టపడి సంపాదించిన ధనంతో పరోపకారం చేసినప్పుడే ధన్యుడవుతాడు. బ్రహ్మ కల్పించిన వృత్తిని అనుసరిస్తూనే, మనిషి తన పరిధిని మించి ఎదగడానికి నిరంతరం కృషి చేయాలి. ధనం అనేది కేవలం భౌతిక అవసరాలను తీర్చుకోవడానికే కాకుండా, ధర్మ కార్యాలను నిర్వహించడానికి ఒక పవిత్ర సాధనంగా ఉండాలి.

ఆధునిక కాలంలో కూడా ఈ సుభాషితం ఎంతో ప్రసక్తమైనది. నేటి పోటీ ప్రపంచంలో విజ్ఞానం ఉన్నప్పటికీ, ఆర్థిక వెసులుబాటు లేనిదే వ్యక్తి తన ప్రతిభను చాటుకోలేకపోతున్నాడు. భర్తృహరి స్వయంగా ఒక చక్రవర్తి కావడంతో, రాజ్యపాలనలో ధనం యొక్క శక్తిని, పేదరికం వల్ల కలిగే అవమానాలను ప్రత్యక్షంగా అనుభవించాడు. అందుకే ఆయన ఈ లోక రీతిని ఇంత నిష్కర్షగా వివరించాడు. ధనార్జనలో ధర్మాన్ని విస్మరించకూడదని, సృష్టిలోని ఇతర జీవుల వలె మనం కూడా మన వృత్తిని నిబద్ధతతో నిర్వహించాలని ఈ శ్లోకం హెచ్చరిస్తుంది. సంపద లేని వ్యక్తి సమాజంలో అప్రస్తుతుడిగా మిగిలిపోయే ప్రమాదం ఉందని, ఆ విషయాన్ని గుర్తించి మానవుడు సోమరితనాన్ని వీడాలని భర్తృహరి బోధిస్తారు. సృష్టికర్త ప్రతి ప్రాణికి ఒక గతిని నిర్ణయించాడు. మనిషికి కష్టపడి పని చేసే గుణాన్ని, సృజనాత్మకతను ఇచ్చాడు. ఆ శ్రమ ద్వారా సంపాదించిన సంపదను సమాజ హితం కోసం ఖర్చు చేసినప్పుడే మనిషి తామర పువ్వు వలె నిర్లిప్తంగా, ప్రకాశవంతంగా మెరుస్తాడు. ప్రకృతిలోని పశు పక్ష్యాదులు ఏ విధంగా అయితే స్వార్థం లేకుండా తమ వృత్తిని సాగిస్తాయో, మనిషి కూడా తన మేధస్సును లోక కల్యాణం కోసం వినియోగించాలి. ధనం వల్ల కలిగే అహంకారాన్ని విడనాడి, ప్రకృతిలోని ప్రతి అణువు నుండి ఏదో ఒక పాఠం నేర్చుకోవాలి. గాలిని భక్షించే పాము నుండి నిరాడంబరతను, పుష్పాల బరువును మోసే వృక్షాల నుండి సహనాన్ని గ్రహించి జీవితాన్ని సార్థకం చేసుకోవాలి.

పుష్పాలు మోస్తున్న చెట్లు ఏ విధంగా అయితే ఫలాలను ఇచ్చి లోకానికి మేలు చేస్తున్నాయో, మనిషి కూడా తన జ్ఞానాన్ని మరియు సంపదను సమాజానికి అర్పించినప్పుడే ధన్యత చేకూరుతుంది. లోకంలో ప్రతి వస్తువు తన స్వభావాన్ని అనుసరించి తన బాధ్యతను నిర్వర్తిస్తోంది. నీటిలో ఉండి కూడా బురద అంటని తామర పువ్వు వలె, మనిషి సంసారంలో ఉంటూనే నిర్లిప్తతను అలవరచుకోవాలి. ధనం సంపాదించడం ఒక ఎత్తైతే, దానిని సక్రమంగా నిర్వహించడం మరొక ఎత్తు. మనిషి తన మేధస్సును కేవలం స్వార్థానికి కాకుండా లోక శ్రేయస్సు కోసం వినియోగించినప్పుడే బ్రహ్మ కల్పించిన ఈ మానవ వృత్తి సార్థకమవుతుంది. సంపద లేని వ్యక్తి గౌరవాన్ని కోల్పోతాడనే కఠిన సత్యాన్ని గ్రహించి, నిరంతరం పురోభివృద్ధి దిశగా సాగాలి. భర్తృహరి అందించిన ఈ నీతి సూత్రాలు మానవాళికి నిరంతరం దిశానిర్దేశం చేస్తూనే ఉంటాయి. ధర్మబద్ధమైన సంపాదన, దాని ద్వారా చేసే సేవా గుణం మనిషిని ఉన్నతమైన స్థానంలో నిలబెడతాయి. ప్రకృతిలోని పశువులకు, చెట్లకు లేని వివేచనా శక్తిని భగవంతుడు మనిషికి ఇచ్చాడు కాబట్టి, ఆ శక్తిని సద్వినియోగం చేసుకోవడమే మన కర్తవ్యం. శ్రమ మరియు సంపద కలయికతోనే సమాజం పురోగమిస్తుంది. కాబట్టి, ప్రతి ఒక్కరూ తమ వృత్తిని అంకితభావంతో నిర్వహిస్తూ, తామర పువ్వు వలె స్వచ్ఛమైన కీర్తిని సంపాదించాలి.

********