సంసారోఽయమసార ఏవ సతతం మాయామయో దృశ్యతే
విద్యుత్సంపాత చంచలం చపలతాం యాంత్యత్ర సర్వే గుణాః
క్షణే క్షణే మృత్యుముఖం ప్రవిశతి వ్యక్తమాపన్మయం
అహో! దుర్లభం మానుషం జీవితం మృత్యునా గ్రసితం
ఈ సంసారం నిస్సారమైనది, నిరంతరం మాయాజాలంతో నిండినట్లు కనిపిస్తుందని, ఇక్కడి సంపదలు, సుఖాలు మెరుపు తీగలా అత్యంత క్షణికమైనవని ఈ శ్లోకం యొక్క తాత్పర్యం. ప్రతి క్షణం ఈ జీవితం మృత్యువు వైపు సాగుతూ ఆపదలతో నిండి ఉందని, మృత్యువు నోటిలో చిక్కుకున్న ఈ మానవ జన్మ అత్యంత దుర్లభమైనదని భర్తృహరి హెచ్చరించారు. ఆయన తన వైరాగ్య చింతనలో సంసార భ్రమను అత్యంత గాఢంగా చిత్రించారు. మానవుడు సంపద, భోగభాగ్యాలు, బంధుత్వాలనే మోహజాలంలో మునిగి తేలుతుంటాడు. ఇవన్నీ ఆకాశంలో క్షణకాలం మెరిసి మాయమయ్యే మెరుపు వంటివని ఆయన వివరించారు. మెరుపు వెలుగును చూసి అది శాశ్వతం అనుకోవడం ఎంతటి భ్రమయో, సంసార సుఖాలను నమ్మి ఆత్మజ్ఞానాన్ని మర్చిపోవడం అంతటి అజ్ఞానమని గ్రహించాలి. ఈ శ్లోకం మనలోని వైరాగ్య భావాన్ని మేల్కొల్పి జీవితం యొక్క తాత్కాలిక స్వభావాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. మరణం అనేది ప్రతి అడుగులోనూ మనల్ని వెన్నాడుతూనే ఉంటుంది. మాయా ప్రభావం వల్ల మనం దానిని విస్మరిస్తాం. సంపాదన, కుటుంబ సౌఖ్యాల కోసం పడే తాపత్రయం ఒక్కసారిగా ఆవిరైపోయే నీటి బుడగ వంటిదని గుర్తించినప్పుడే మనస్సులో శాంతి ఉదయిస్తుంది. ఒక వ్యక్తి తన జీవితమంతా కూడబెట్టిన సంపద అంత్యకాలంలో అతనికి ఏమాత్రం రక్షణ ఇవ్వలేదు. భర్తృహరి ఈ శ్లోకం ద్వారా మాయా తృష్ణను వీడి శాశ్వతమైన పరమాత్మ తత్వాన్ని వెతకమని బోధిస్తున్నారు.
మానవ జన్మ అనేది ఎన్నో జన్మల పుణ్యఫలం వల్ల లభిస్తుంది. అట్టి ఉత్తమమైన జన్మను కేవలం శారీరక సుఖాల కోసం, తాత్కాలిక భోగాల కోసం వృథా చేయడం అవివేకం. కాలం ఎవరి కోసం ఆగదు. సూర్యోదయ సూర్యాస్తమయాలు జరుగుతున్న కొద్దీ మన ఆయువు క్షీణిస్తూనే ఉంటుంది. ఇది తెలిసినా కూడా మనిషి మమకారమనే చీకటిలో కొట్టుమిట్టాడుతుంటాడు. ఆస్తిపాస్తులు, అధికారం, అందం ఇవేవీ మృత్యువును ఆపలేవు. యవ్వనం నీటి తరంగంలా కదిలిపోతుంది. ఆయువు ఆకుపై ఉన్న నీటి బిందువులా ఏ క్షణమైనా రాలిపోవచ్చు. ఈ లోకంలో శాశ్వతమైనది కేవలం పరబ్రహ్మ తత్వం మాత్రమే. భర్తృహరి తన వైరాగ్య శతకంలో మనిషి అనుభవించే ప్రతి సుఖం వెనుక ఒక భయం దాగి ఉంటుందని చెప్పారు. భోగంలో రోగ భయం, కులంలో పతన భయం, ధనంలో రాజుల భయం, మౌనంలో దైన్య భయం, బలాన శత్రువుల భయం, అందంలో ముసలితన భయం, శాస్త్రంలో వాదుల భయం, గుణంలో దుర్జనుల భయం, దేహంలో మృత్యు భయం ఉంటాయి. ఈ భయాల నుండి విముక్తి పొందాలంటే వైరాగ్యమే ఏకైక మార్గం. ఈ వైరాగ్యం అంటే బాధ్యతలను వదిలేయడం కాదు, ఫలితం మీద ఆశ లేకుండా ధర్మాన్ని పాటించడం.
ఈ శ్లోక పరమార్థాన్ని మననం చేసుకోవడం వల్ల భౌతిక ఆకర్షణల పట్ల మితిమీరిన వ్యామోహం తగ్గుతుంది. నిత్యం ధ్యానంలో ఈ భావాన్ని స్మరిస్తే ప్రాపంచిక ఆకర్షణల నుండి చిత్తం విముక్తి పొందుతుంది. ఆధునిక కాలంలో సామాజిక మాధ్యమాల మాయలో పడి, విలాసవంతమైన వస్తువుల ప్రదర్శనలో పోటీ పడుతూ అసలైన ఆంతరిక ప్రశాంతతను కోల్పోతున్న తరుణంలో ఈ బోధన ఒక ఔషధంలా పనిచేస్తుంది. దైనందిన జీవితంలో బాధ్యతలను నిర్వహిస్తూనే మనస్సును ఫలితంపై కాకుండా సత్యంపై లగ్నం చేయడానికి ఇది ఉపకరిస్తుంది. జీవితం క్షణికమని తెలిసిన వాడు సమయాన్ని వృథా చేయడు. తోటివారి పట్ల ద్వేషం, అసూయ వంటి వికారాలను వదిలి ప్రేమతో మెలుగుతాడు. అహంకారం తగ్గినప్పుడు మనిషిలో వినయం పెరుగుతుంది. ఎదుటివారిలో కూడా భగవంతుడిని చూడగలిగే శక్తి లభిస్తుంది. అంతిమంగా ఈ వైరాగ్య చింతన మనిషికి ఆత్మవిశ్వాసాన్ని, స్థితప్రజ్ఞతను ప్రసాదించి జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తి పొందే మార్గాన్ని సుగమం చేస్తుంది.
ఈ శ్లోకంలో ప్రతి అక్షరం ఒక సత్యాన్ని ఉద్బోధిస్తుంది. ప్రపంచం మొత్తం ఒక భ్రాంతి అని, దీని నుండి బయటపడటమే మానవుని ప్రథమ కర్తవ్యమని ఇవి గుర్తు చేస్తాయి. విద్యుత్ మెరుపు ఎలాగైతే కనురెప్ప మూసి తెరిచేలోపు మాయమవుతుందో, సంసారంలోని సుఖాలు కూడా అలాగే అంతరిస్తాయి. ఈ సత్యాన్ని నిరంతరం గుర్తుంచుకునేవాడు ఎటువంటి కష్టనష్టాలకైనా చలించడు. అతడు ఆత్మారాముడై ఎల్లప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటాడు. జ్ఞానులు ఈ ప్రపంచాన్ని ఒక నాటక రంగంలా భావిస్తారు. అందులో తమ పాత్రను పోషిస్తూనే మనసును పరమాత్మ యందు నిలుపుతారు. అట్టి స్థితిని పొందడమే మానవ జీవిత పరమావధి.
లోకంలో మనం చూసే రూపాలు, అనుభవించే రుచులు అన్నీ పరిమితమైనవి. కానీ ఆత్మజ్ఞానం అనంతమైనది. వివేకవంతుడైన వాడు అనిత్యమైన వాటి కోసం నిత్యమైన జ్ఞానాన్ని వదులుకోడు. నది ప్రవాహంలా సాగిపోయే ఈ కాలంలో ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ, పరోపకారం చేస్తూ, భగవత్ చింతనలో కాలం గడిపేవాడే ధన్యుడు. భర్తృహరి మాటలు మనిషిని నిద్ర నుండి మేల్కొలిపే శంఖారావం వంటివి. ఇవి మనస్సులోని మాలిన్యాన్ని కడిగివేసి, ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతికి తోడ్పడతాయి. లోక కల్యాణం కోసం, ఆత్మ శుద్ధి కోసం ఇటువంటి మహనీయుల బోధనలు నిరంతరం అనుసరణీయాలు. ప్రతి ప్రాణి తన గమ్యాన్ని చేరుకోవడానికి ఈ జ్ఞానమే తోడ్పడుతుంది. మాయా జాలంలో చిక్కుకోకుండా, మృత్యువు రాక ముందే మేల్కొనడం శ్రేయస్కరం.