శ్రీమద్భగవద్గీత, అధ్యాయం 12, 5 వ శ్లోకం

క్లేశోఽధికతరస్తేషామవ్యక్తాసక్తచేతసామ్।
అవ్యక్తా హి గతిర్దుఃఖం దేహవద్భిరవాప్యతే॥

నిరాకార పరబ్రహ్మముపై మనస్సును లగ్నము చేసిన వారికి సాధన అత్యంత క్లిష్టమైనది. దేహాభిమానముతో జీవిస్తున్న సాధారణ మానవులకు అవ్యక్త స్వరూపమును గ్రహించడము దుర్లభమని శ్రీకృష్ణపరమాత్మ ఈ శ్లోకములో ఉపదేశిస్తున్నాడు.

భగవద్గీత భక్తియోగములో అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్న అడుగుతాడు. సాకార రూపములో భగవంతుని ఆరాధించే వారు ఉత్తములా? లేక నిరాకార, అవ్యక్త బ్రహ్మమును ధ్యానించే వారు శ్రేష్ఠులా? ఈ సందేహానికి సమాధానముగా జగద్గురువు రెండు మార్గాలను అంగీకరిస్తూనే, దేహధారులైన సాధారణ మానవులకు భక్తిమార్గమే అత్యంత సులభమని స్పష్టముగా తెలియజేస్తాడు. ఈ శ్లోకము ఆ ఉపదేశములో అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనది.

మానవుడు దేహముతో, ఐదు ఇంద్రియాలతో, భౌతిక భావోద్వేగాలతో జీవిస్తాడు. అతని ఆలోచనలు నిరంతరము లోకములోని రూపాలు, రంగులు, శబ్దాలు, ప్రాపంచిక అనుభవాల చుట్టూనే భ్రమిస్తుంటాయి. ఇటువంటి ప్రాకృతిక స్థితిలో రూపరహితమైన, నిర్గుణమైన, అవ్యక్తమైన పరబ్రహ్మమును ధ్యానించడము ఎంతో కఠినమైన ఆధ్యాత్మిక సాధన. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు "క్లేశోఽధికతరః" అని స్పష్టపరిచాడు. అనగా ఈ నిరాకార మార్గములో శ్రమ అధికము, క్లిష్టత ఎక్కువ, సాధన అత్యంత దుష్కరము.

అయితే పరమాత్మ అవ్యక్తోపాసనను ఎన్నడూ తిరస్కరించలేదు. అది అత్యున్నతమైన మోక్ష మార్గమే అయినప్పటికీ, తీవ్ర వైరాగ్యము, ఇంద్రియనిగ్రహము, మనోనిగ్రహము, నిరంతర ఆత్మధ్యానము వంటి కఠోర సాధనలు దానికి అవసరమని వివరించాడు. భౌతిక దేహముపై మమకారము ఉన్నంతవరకు అమూర్త భావనలను ఆకళింపు చేసుకోవడము అసాధ్యము. అందుకే అధిక శాతం సాధకులకు భక్తి, నామస్మరణ, అర్చన, సేవ వంటి సాకార మార్గాలు అనుకూలముగా ఉంటాయి.

ఈ పరమార్థాన్ని కఠోపనిషత్ కూడా బలీయముగా సమర్థిస్తోంది. "క్షురస్య ధారా నిశితా దురత్యయా దుర్గం పథస్తత్ కవయో వదంతి" అనగా, ఆత్మసాక్షాత్కార మార్గము కత్తి అంచుపై నడిచినంత కఠినమైనదని మహర్షులు పేర్కొన్నారు. నిరాకార తత్వాన్ని అనుభవములోనికి తెచ్చుకోవడము ఎంతటి ఏకాగ్రతను కోరుకుంటుందో ఈ శ్రుతి వాక్యము తెలియజేస్తుంది. అదేవిధముగా శ్వేతాశ్వతర ఉపనిషత్ "వేదాహమేతం పురుషం మహాంతం ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్" అని పరమాత్మను జ్ఞానముతో గ్రహించవచ్చని చెప్పినా, ఆ దివ్య జ్ఞానానికి పునాది భక్తి, శ్రద్ధ, గురుకృప మాత్రమేనని ఉపనిషత్తులు స్పష్టము చేస్తున్నాయి.

శ్రీమద్భాగవతము కూడా కలియుగములో భక్తిమార్గమునకే విశేష ప్రాధాన్యము ఇచ్చింది. "కలౌ దోషనిధే రాజన్ అస్తి హ్యేకో మహాన్ గుణః, కీర్తనాదేవ కృష్ణస్య ముక్తసంగః పరం వ్రజేత్" అనగా కలియుగములో అనేక దోషాలు ఉన్నప్పటికీ, భగవన్నామ సంకీర్తన ద్వారానే అత్యున్నత మోక్షాన్ని పొందవచ్చని ఈ శ్లోకము బోధిస్తోంది. ఇది గీతలో శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన భక్తిమార్గ సందేశానికి సంపూర్ణ అనుగుణముగా ఉంది. నారద భక్తి సూత్రాలు కూడా "సా త్వస్మిన్ పరమప్రേమరూపా" అని భక్తిని నిర్వచించాయి. భగవంతునిపై పరమ ప్రేమే భక్తి. ఈ నిష్కల్మష ప్రేమ ద్వారానే పరబ్రహ్మ అనుభూతి సులభమవుతుంది. జ్ఞానానికి భక్తి తోడైతే సాధన పరిపూర్ణమవుతుంది.

ఆది శంకరాచార్యులు రచించిన భజగోవింద స్తోత్రములో కూడా ఇదే పరమ సత్యము వ్యక్తమవుతుంది. "భజ గోవిందం భజ గోవిందం గోవిందం భజ మూఢమతే" అని కేవలము తర్కము, శుష్క పాండిత్యము మాత్రమే మోక్షాన్ని ప్రసాదించలేవని, నిశ్చల భగవద్భక్తి ద్వారానే పరమార్థము సిద్ధిస్తుందని జగద్గురువులు ప్రబోధించారు.

ఈ శ్లోకము నేటి ఆధునిక జీవితానికీ అన్వయిస్తుంది. మనస్సు చంచలముగా, ఒత్తిడితో ఉన్న ప్రస్తుత కాలములో నిరాకార ధ్యానము కంటే సాకార భక్తి, నామజపము, గీతా పారాయణము, సత్సంగము, నిష్కామ సేవాకార్యాలు మనస్సును సులభముగా భగవంతునివైపు మళ్లిస్తాయి. భక్తి ద్వారా చిత్తము పరిశుద్ధమైతే, అదే మనిషిని ఉత్తరోత్తరా జ్ఞానమార్గానికి కూడా అర్హునిగా తయారు చేస్తుంది.

అందువల్ల శ్రీకృష్ణుని ఈ ఉపదేశము ఒక శాశ్వత తత్వాన్ని వెల్లడిస్తోంది. అవ్యక్త బ్రహ్మమును చేరుకోవడము అత్యున్నత లక్ష్యమే అయినప్పటికీ, దేహాభిమానముతో జీవిస్తున్న సాధారణ మానవునికి భక్తియోగమే సులభమైన, సురక్షితమైన, ఆనందదాయకమైన మార్గము. భక్తితో ప్రారంభమైన సాధన చివరికి ఉత్తమ జ్ఞానముగా వికసించి, జీవాత్మను పరమాత్మతో ఐక్యము చేసే పరమ మోక్షమార్గానికి నడిపిస్తుంది.