సాధారణంగా మనం మన ఆలోచనలతో, ఇష్టాయిష్టాలతో ఏకీభవించే వ్యక్తుల కోసం వెతుకుతుంటాం. ఒకే రకమైన పుస్తకాలు చదివేవారు, ఒకే రాజకీయ భావజాలం ఉన్నవారు లేదా ఒకే రకమైన అభిరుచులు ఉన్నవారు కలిసినప్పుడు మనకు ఏదో తెలియని ప్రశాంతత, భద్రత లభిస్తాయని నమ్ముతాము. దీనినే మనం తరంగదైర్ఘ్యం అంటే సామాన్య వాడుక భాషలో వేవ్ లెంగ్థ్ కలవడం అని అంటాం. ఈ రకమైన ఏకీభావమే సుఖమయమైన, స్థిరమైన జీవితానికి పునాది అని మనం భ్రమపడుతుంటాం. అయితే, ఈ విధంగా ఒక వ్యక్తితోనో, ఒక సమూహంతోనో మనల్ని మనం పూర్తిగా గుర్తించుకోవడం అనేది మన ఆధ్యాత్మిక, మేధోపరమైన ఎదుగుదలకు పెద్ద అడ్డంకి అని జిడ్డు కృష్ణమూర్తి వంటి మహనీయులు హెచ్చరించారు.
మనం ఎందుకు ఇతరులతో ఏకీభావం కోరుకుంటాం? అది మనలోని అభద్రతా భావం నుండి పుడుతుంది. ఎదుటివారు మన అభిప్రాయాలనే ప్రతిధ్వనించినప్పుడు మనం శక్తివంతులమని, సురక్షితమని భావిస్తాం. కానీ ఈ ప్రక్రియలో మనం సత్యాన్వేషణను ఆపేస్తాం. ప్రేమ పేరుతో ఒక వ్యక్తిని సొంతం చేసుకోవాలనుకోవడం, లేదా మతం, రాజకీయాల పేరుతో ఒక వర్గానికి బానిసవ్వడం మనల్ని సృజనాత్మక ఆలోచనలకు దూరం చేస్తుంది. ఏకీభావం ఉన్నచోట యాజమాన్యపు హక్కు పెరుగుతుంది. ఎక్కడైతే 'నాది' అనే యాజమాన్య ధోరణి ఉంటుందో, అక్కడ స్వేచ్ఛ ఉండదు, స్వేచ్ఛ లేని చోట నిజమైన ప్రేమ ఉండదు.
నిజమైన ఆధ్యాత్మికత అంటే మనల్ని మనం ఒక పరిమితమైన చట్రంలో బంధించుకోవడం కాదు, ఆ చట్రాల నుండి విముక్తి పొందడం. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు మనిషి తనను తాను ఎలా బంధించుకుంటున్నాడో వివరిస్తూ, దాని నుండి బయటపడే మార్గాన్ని ఇలా చెప్పారు:
యే యథా మాం ప్రపద్యంతే తాంస్తథైవ భజామ్యహమ్
మమ వర్త్మానువర్తంతే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః
నన్ను ఎవరు ఏ విధంగా ఆశ్రయిస్తారో , వారిని నేను ఆ విధంగానే అనుగ్రహిస్తాను. మనుషులు అన్ని విధాలా నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తున్నారు అని పై శ్లోకం అర్ధం. మనం భగవంతుడిని లేదా సత్యాన్ని ఒక పరిమితమైన రూపంలోనో, అభిప్రాయంలోనో బంధించి చూస్తే, అది మనల్ని కూడా అంతే పరిమితం చేస్తుంది. సత్యం అనేది అనంతమైనది, దానిని అనుభవించాలంటే మనసు ఏ విధమైన పూర్వ నిర్ణయాలకు కట్టుబడి ఉండకూడదు.
మనం ఇతరులతో ఏకీభావం కోసం పరితపించడానికి ప్రధాన కారణం భయం. ఒంటరితనం అంటే భయం, తిరస్కరణకు గురవుతామనే భయం. ఈ భయం మనల్ని సత్యాన్వేషణ వైపు సాగనివ్వదు. సత్యం వైపు ప్రయాణించాలంటే మనసు స్వేచ్ఛగా, నిర్భయంగా ఉండాలి. బంధనాల్లో ఉన్న మనసు ఎన్నటికీ సత్యాన్ని కనుగొనలేదు. ఉపనిషత్తులు "సోహం" (నేనే అది) అని చెబుతాయి, అంటే మనం మనల్ని పరిమితమైన దేహంతోనో, మనసుతోనో కాకుండా ఆ అనంతమైన చైతన్యంతో గుర్తించుకోవాలి.
వివేకచూడామణిలో శంకరాచార్యులు ఇలా అంటారు:
అర్థస్య నిశ్చయో దృష్టో విచారేణ హితోక్తితః
న స్నేనేన న వారిణా వినా భేషజసేవనమ్
దీని అర్థం ఏమిటంటే వస్తువు యొక్క యథార్థ స్వరూపం విచారణ ద్వారా, గురువుల బోధనల ద్వారా మాత్రమే తెలుస్తుంది. కేవలం స్నానం చేయడం వల్లో, నీళ్లు చల్లడం వల్లో అది సాధ్యం కాదు. అంటే, మనం లోతైన ఆత్మ విచారణ చేయకుండా, కేవలం మనకు నచ్చిన వ్యక్తులతోనో, సిద్ధాంతాలతోనో కలిసిపోవడం వల్ల కలిగే తాత్కాలిక తృప్తి మనల్ని సత్యానికి చేరువ చేయదు.
ఏకీభావం అనేది ఒక ఆశ్రయం వంటిది. ఆశ్రయం కోరుకునే మనసు ఎప్పుడూ రక్షణ కోసం పోరాడుతుంది, ఆ పోరాటంలోనే అది నాశనమవుతుంది. మనం దేనినైతే గట్టిగా పట్టుకుంటామో అది మన ఎదుగుదలకు ఆటంకమవుతుంది. కనుక, నిజమైన సుఖం, శాంతి కలగాలంటే మనల్ని మనం దేనితోనూ (మతం, కులం, వ్యక్తులు, అభిప్రాయాలు) బంధించుకోకూడదు. ఎప్పుడైతే మనసు అన్ని రకాల ఏకీభావాల నుండి విముక్తమవుతుందో, అప్పుడే అది సత్యాన్ని దర్శించగలదు. ఆ సత్యమే మనకు పరిపూర్ణమైన స్వేచ్ఛను, ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.